เภสัชกรรมฟื้นฟูสภาวะเสื่อม Regenerative Pharmacy

Pharmacy Challenges in the 21st Century

เซลล์ต้นกำเนิดกับสุขภาวะ

แต่ละวันคุณได้ดูแลสเต็มเซลล์ในตัวของคุณไหม

จากที่ได้กล่าวไว้ในตอนต้นว่าเซลล์ต้นกำเนิดนั้นอยู่กับเราไปตลอดชีวิต พฤติกรรมในชีวิตประจำวัน เช่น การออกกำลังกาย การกินอาหาร สารเคมีที่สัมผัส และสิ่งแวดล้อมรอบตัวเรา เป็นต้น จึงสามารถปรับเปลี่ยนการทำงานของเซลล์ต้นกำเนิดในร่างกายของเราได้ เซลล์ต้นกำเนิดไม่ได้เดินทางไปมาระหว่างอวัยวะในร่างกายของคนคนหนึ่งเท่านั้น แต่มันยังสามารถเดินทางเชื่อมสายสัมพันธ์ระหว่างแม่กับลูกได้อีกด้วย เซลล์ต้นกำเนิดในแม่อาจจะเดินทางเข้าไปในตัวของลูกที่อยู่ในครรภ์ และเซลล์ต้นกำเนิดของลูกก็อาจเดินทางเข้าสูกระแสเลือดแม่ (fetomaternal stem cell trafficking) เซลล์ต้นกำเนิดดังกล่าวนี้อาจทำหน้าที่บางอย่าง เช่น การทำงานของระบบภูมิคุ้มกันและการซ่อมแซมเนื้อเยื่อ เป็นต้น

โครงสร้างและการทำงานของสมองคนเราไม่ได้คงที่หากแต่มีความสามารถในการปรับเปลี่ยนตลอดเวลาตามการเรียนรู้และพฤติกรรมที่เราสร้างขึ้นจากอิทธิพลของสิ่งแวดล้อมที่เราเรียกว่า ความยืดหยุ่นของสมอง (brain plasticity) เซลล์ต้นกำเนิดประสาทมีบทบาทเป็นผู้ผลิตเซลล์ในระบบประสาท (neural cell) คือ เซลล์ประสาท (neuron) และเซลล์เกลีย (glial cell) เซลล์ประสาทใหม่ที่เกิดจากเซลล์ต้นกำเนิดจะต้องเคลื่อนตัวไปยังตำแหน่งสมองที่จำเพาะและเจริญพัฒนาไปเป็นเซลล์ประสาทที่สามารถทำงานเชื่อมต่อกับกลุ่มเซลล์ประสาทที่มีอยู่เดิม ในที่นี้เรียกว่าการเกิดใหม่ของเซลล์ประสาท (neurogenesis) ซึ่งเหตุการณ์ดังกล่าวนี้ทำให้เซลล์ประสาทหลายพันเซลล์เกิดขึ้นใหม่ในบริเวณสมองบางส่วนเป็นประจำทุกวัน มีปัจจัยหลายอย่างที่มีผลต่อการสร้างเซลล์ประสาทใหม่ เช่น การออกกำลังกาย การเรียนรู้ที่อาศัยสมองส่วนฮิปโปแคมปัส การจำกัดอาหาร เป็นต้น นอกจากนี้ยังพบว่าความเครียด อาการซึมเศร้า พยาธิสภาพในสมอง และอายุที่เพิ่มขึ้น มีตัวการสำคัญที่ยับยั้งการสร้างเซลล์ประสาทใหม่ กระบวนการสร้างเซลล์ประสาทใหม่ในสมองผู้ใหญ่นั้นสามารถเกิดได้จนกระทั่งวาระสุดท้ายของชีวิต เซลล์ต้นกำเนิดประสาทที่อยู่ในสมองสามารถแบ่งตัวและสร้างเซลล์ประสาทใหม่ให้กับสมองอย่างน้อยสองบริเวณคือออลแฟกตอรีบัลบ์และฮิปโปแคมปัส สมองทั้งสองบริเวณมีหน้าที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการถอดรหัสและจัดเก็บข้อมูลให้กลายเป็นความจำ

เนื่องจากการสร้างเซลล์ประสาทใหม่นี้มีอัตราลดลงเมื่อคนเราอายุเพิ่มขึ้น และมีการทดลองที่ระบุว่าหากสามารถกระตุ้นให้สัตว์ทดลองสร้างเซลล์ประสาทเพิ่มขึ้นก็สามารถลดความเสื่อมของสมองและพฤติกรรมทางเสื่อมที่เกี่ยวข้องกับพยาธิสภาพนั้นๆ แนวคิดเรื่อง neural reserve นั้นมีมานานแล้ว ใจความหลักของแนวคิดนี้คือหากคนเรามีกองกำลังที่เพียงพอต่อความผิดปกติหรือโรคร้ายก็จะสามารถผ่อนหนักให้เป็นเบาหรือแม้กระทั่งป้องกันไม่ให้เกิดโรคได้ ยกตัวอย่างเช่น คนที่สุขภาพดีถึงแม้จะมีการสะสมของอไมลอยด์ (amyloid plaque) อยู่เป็นจำนวนมากก็มิได้แสดงอาการความผิดปกติที่เกี่ยวข้องกับโรคอัลไซเมอร์ แต่คนที่มีกองกำลังน้อยเก็บสะสมพลังประสาทไว้น้อยถึงแม้เกิดการสะสมของอไมลอยด์ไม่มากนักก็อาจกระตุ้นให้เกิดอาการของโรคเช่นความจำเสื่อมขั้นรุนแรงได้ เป็นต้น

หากคนเรามีกิจกรรมทั้งกายภาพและทางจิดที่กระตุ้นการสร้างเซลล์ประสาทใหม่เพิ่มขึ้นตั้งแต่เยาว์วัยก็เสมือนการเสริมกองกำลังให้กับตัวเองเมื่อยามสูงวัย เมื่อประสบพบเจอเหตุการณ์ทางลบทั้งในระดับเซลล์เช่น สารเคมีในสมองแปรปรวนจากความเครียดหรือพยาธิสภาพที่อาจก่อให้เกิดโรคภัย หรือในระดับพฤติกรรม เช่น หากต้องเผชิญกับเหตุการณ์กดดันที่ไม่เคยประสบมาก่อน ก็จะสามารถเรียกใช้กองทัพสำรองคือวงจรประสาทที่เข้มแข็งซึ่งถูกเซลล์ประสาทใหม่ถูกเติมเข้าไปเป็นประจำเมื่อคนเราทำกิจกรรม เช่น ออกกำลังกาย เดินทางท่องเทียวสถานที่ใหม่ๆ เล่นเกมเสริมเชาว์ หรือการคำนวณทางคณิตศาสตร์ และการได้อยู่ในที่แวดล้อมที่ซับซ้อนเหมาะแก่การเรียนรู้สิ่งใหม่ๆ เป็นต้น ด้วยเหตุนี้กระบวนการสร้างเซลล์ประสาทใหม่ในสมองผู้ใหญ่จึงอาจเป็นคำอธิบายหนึ่งที่ช่วยเติมต่อความสำคัญของการใช้ชีวิตแบบ “active life” ซึ่งเป็นผลดีต่อสมองและยังส่งเสริมให้ชีวิตวัยสูงอายุมีชิวิตชีวาแบบ “successful aging

เอกสารอ้างอิง

วีระพงษ์ ประสงค์จีน,

Highlight สเต็มเซลล์…เพื่อนรัก,

THAI BIOINFORMATICS E-MAGAZINE

 

http://thaibioinfonetwork.blogspot.com/2010/12/highlight.html

Gerd Kempermann, The neurogenic reserve hypothesis: what is adult neurogenesis good for?

Article in press, Trends in Neuroscience, available online 11 March 2008

Dysfunctional characteristics of circulating angiogenic cells in Alzheimer’s disease. J Alzheimers Dis. 2010 Jan

PowerPoint เราจะกระตุ้นให้สมองสร้างเซลล์ประสาทเพิ่มขึ้นได้อย่างไร http://www.storyq.net/boxes/23549

ชีววิทยาเซลล์ต้นกำเนิด Stem Cell Biology คลิก

เซลล์ต้นกำเนิดกับการฟื้นฟูสภาวะเสื่อม: Stem Cells & Regeneration จากชีววิทยาสู่การแพทย์แห่งอนาคต

ใส่ความเห็น

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: