เภสัชกรรมฟื้นฟูสภาวะเสื่อม Regenerative Pharmacy

Pharmacy Challenges in the 21st Century

การแพทย์ฟื้นฟูสภาวะเสื่อม

เซลล์ต้นกำเนิดกับเวชศาสตร์ฟื้นฟูสภาวะเสื่อม

ความรู้เกี่ยวกับเซลล์ต้นกำเนิดได้เปิดประตูไปสู่แนวคิดการส่งเสริมสุขภาพและการรักษาทางการแพทย์แนวใหม่ที่เรียกว่า เวชศาสตร์ฟื้นฟูสภาวะเสื่อม หรือการแพทย์เชิงฟื้นฟู (regenerative medicine) ซึ่งหมายถึง การแพทย์แขนงใหม่ที่มุ่งเน้นการทดแทน การซ่อมเสริม การฟื้นฟูเซลล์ เนื้อเยื่อ หรืออวัยวะที่เสื่อมถอยหรือได้รับบาดเจ็บทั้งจากความแก่ตามธรรมชาติและโรคภัยไข้เจ็บ เทคโนโลยีสมัยใหม่ได้ก้าวหน้าไปมาก จากที่เราเคยกินยาเม็ดหรือยาน้ำ (เภสัชภัณฑ์ทั่วไป) ในปัจจุบันเราก็ได้มีการพัฒนาเป็นการบำบัดด้วยยีน (gene therapy) เนื้อเยื่อที่ผ่านการดัดแปลง (engineered tissue) การรักษาโดยใช้เซลล์ต้นกำเนิดและเซลล์ที่ได้จากเซลล์ต้นกำเนิด (stem cell-based therapy) รวมทั้งเวชศาสตร์นาโน (nanomedicine) เป็นต้น ประเทศในแถบยุโรปเรียกผลิตภัณฑ์ยากลุ่มนี้โดยรวมว่า Advanced Therapy Medicinal Products (ยา ATMPs)

ถึงแม้ว่าการประยุกต์ใช้เซลล์ต้นกำเนิดในด้านการแพทย์เชิงฟื้นฟูมีความก้าวหน้าเป็นอย่างมาก แต่อย่างไรก็ตามขั้นตอนของการพัฒนาเพื่อให้ได้เซลล์ที่ทำหน้าที่จำเพาะดังกล่าวยังมีความซับซ้อนอย่างยิ่งและกำลังอยู่ในขั้นตอนของการศึกษาวิจัยในห้องปฏิบัติการ ทั้งนี้ก็เพื่อให้เกิดผลทางการรักษาในระยะยาวจากการใช้ประโยชน์จากเซลล์ต้นกำเนิดซึ่งไม่น่าจะต่างจากหลักการใช้ยารักษาโรคมากนัก คือใช้ให้ถูกโรค ถูกคน ถูกขนาด และถูกเวลา โดยแนวทางการรักษาโรคโดยใช้เซลล์ต้นกำเนิดเป็นกลยุทธ์หลักนั้นอาจแบ่งกว้างๆ ได้ 2 ประเภท

1. การปลูกถ่ายเซลล์ต้นกำเนิดหรือเซลล์ลูกหลานจากภายนอกร่างกาย (exogenous stem cell transplantation, stem cell replacement therapy) ซึ่งอาจปลูกถ่ายร่วมกับสารเคมี โพลิเมอร์ หรืออุปกรณ์ทางการแพทย์อื่นๆ ที่ช่วยส่งเสริมการทำงานของเซลล์ดังกล่าว

เซลล์ต้นกำเนิดที่ถูกเพาะเลี้ยงในห้องปฏิบัติการเพื่อการปลูกถ่ายนั้นยังถูกปรับเปลี่ยนหน้าที่การทำงาน เช่น ปรับเปลี่ยนยีนให้สร้างโปรตีนบางชนิดเพิ่มมากขึ้น ยับยั้งการทำงานของโปรตีนบางชนิด หรืออาจใช้เป็นพาหนะนำส่งยาที่ต้องการ เป็นต้น โดยการปลูกถ่ายเซลล์ต้นกำเนิดที่ว่านี้จึงอาจหวังผลเชิงการรักษาได้หลายประการ

  • คาดหวังว่าเซลล์ที่ปลูกถ่ายสามารถทำงานได้แหมือนกับเซลล์ที่ถูกทำลายหรือสูญหายไปเมื่อเกิดโรคภัย เช่น ปลูกถ่ายเซลล์ต้นกำเนิดไปยังสมอง ก็คาดหวังว่าเซลล์ดังกล่าวมีการพัฒนาไปเป็นเซลล์ประสาทชนิดจำเพาะ เช่น เซลล์ประสาทโดปามีน ซึ่งสามารถอยู่รอดและติดต่อสื่อสารกับเซลล์ประสาทเดิมที่เหลืออยู่
  • คาดว่าเซลล์ที่ปลูกถ่ายให้ถึงแม้ไม่สามารถกลายไปเป็นเซลล์ที่สามารถทำงานได้ อย่างน้อยก็น่าจะหลั่งสารบางอย่างที่ช่วยประคับประคองช่วยให้เซลล์ที่กำลังจะตายอยู่รอมร่อได้ฟื้นตัวกลับมาทำงานเหมือนดังปกติ
  • คาดหวังว่าถึงแม้เซลล์ที่ปลูกถ่ายเข้าไปไม่ได้สร้างเซลล์ที่ทำหน้าที่อะไรเลย แต่ด้วยคุณสมบัติที่เซลล์ชนิดนี้ชอบเคลื่อนตัวไปอยู่กันเป็นกลุ่มกับเซลล์ที่มีคุณสมบัติใกล้เคียงกัน จึงคาดว่าก้อนมะเร็งที่ปล่อยสารชีวภาพบางชนิดดึงดูดให้เซลล์ต้นกำเนิดเดินทางเข้าไปหาได้ เราจึงปรับแต่งให้เซลล์ต้นกำเนิดบรรทุกยาต้านมะเร็งเพื่อเดินทางเข้าไปกำจัดมะเร็งที่ตำแหน่งเป้าหมาย ด้วยหลักการนี้ยาฆ่ามะเร็งก็จะอาจออกฤทธิ์จู่โจมเซลล์มะเร็งได้อย่างแม่นยำยิ่งขึ้น

2. การระดมพลเซลล์ต้นกำเนิดที่มีอยู่แล้วในร่างกายเรา (endogenous stem cell recruitment therapy) หมายถึง การหาวิธีการใช้ประโยชน์จากเซลล์ต้นกำเนิดที่เป็นสมบัติอยู่ในร่างกายเราอยู่แล้ว โดยใช้ตัวกระตุ้น (stimulus) ที่เหมาะสม ไม่ว่าจะเป็นการกินยา ใช้เครื่องมือทางการแพทย์ หรือวิธีการอื่นๆ เช่น การวิ่งออกกำลังกายช่วยเพิ่มปริมาณเซลล์ต้นกำเนิดชนิด endothelial progenitor cells, bone-marrow stem cells และเซลล์ชนิดอื่นๆ ในกระแสเลือด ซึ่งส่งผลดีต่อหลอดเลือดและกล้ามเนื้อหัวใจ

  • ตัวกระตุ้นบางประเภทสามารถกระตุ้นให้เซลล์ต้นกำเนิดแบ่งตัว หรือออกเดินทางไปยังบริเวณที่ต้องการ เช่น ยา G-CSF ที่ใช้ในการกระตุ้นให้เซลล์ต้นกำเนิดในไขกระดูกออกเดินทางไปตามกระแสเลือดเพื่อไปยังบริเวณสมองที่เกิดหลอดเลือดตีบตันจนเกิดโรคสมองขาดเลือด (ischemic stroke) เป็นต้น
  • การวิ่ง สารอาหารบางชนิด และยารักษาโรคปัจจุบันบางอย่างก็ยังช่วยเพิ่มการแบ่งตัวของเซลล์ต้นกำเนิดเพื่อสร้างเซลล์ประสาทใหม่ในสมองของคนเราและเดินทางไปยังบริเวณที่สมองเกิดการบาดเจ็บ เป็นต้น ซึ่งอาจจะมีผลต่อการรักษาโรคบางประเภทได้
  • ตัวกระตุ้นบางประเภทสามารถเพิ่มระดับเซลล์ต้นกำเนิดในอวัยวะต่างๆ เพื่อชะลอกระบวนการแก่ของเซลล์ หรือซ่อมแซมเนื้อเยื่อที่เกิดการบาดเจ็บ หรือเพิ่มขีดความสามารถของมนุษย์ให้สูงขึ้น (human enhancement)

เซลล์ต้นกำเนิดทำงานหนักเพื่อสร้างเซลล์ประเภทต่างๆ ในร่างกายของคนเราตั้งแต่เราอยู่ในครรภ์ของคุณแม่จวบจนเราลืมตามาดูโลกและเติบโตเป็นผู้ใหญ่ เซลล์ต้นกำเนิดซึ่งอาศัยอยู่ระบบนิเวศของมันในแต่ละอวัยวะและยังสามารถเดินทางไปสู่ระบบนิเวศรวมของร่างกายผ่านทางกระแสเลือดที่แทรกตัวอยู่ทุกระบบจึงช่วยทำหน้าที่รักษาสมดุลของร่างกาย ดังนั้นกระบวนการประคับประคองและส่งเสริมให้เซลล์ต้นกำเนิดที่อยู่ในร่างกายทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพหรือการปลูกถ่ายเซลล์ต้นกำเนิดจากภายนอกร่างกายจึงน่าเป็นกลยุทธ์ที่สำคัญในการส่งเสริมสุขภาพและการรักษาโรคในอนาคต

วีระพงษ์ ประสงค์จีน, Highlight สเต็มเซลล์…เพื่อนรัก,  

THAI BIOINFORMATICS E-MAGAZINE

 

http://thaibioinfonetwork.blogspot.com/2010/12/highlight.html

ใส่ความเห็น

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: